درمان فوری آفت دهان؛ ۱۰ روش خانگی و دارویی

بازبینی پزشکی: این مقاله توسط دکتر فرزانه فرخ‌نژاد، دندانپزشک، در تاریخ ۱۰ مهر ۱۴۰۵ بازبینی شده است. این مطلب جنبه آموزشی دارد و جایگزین معاینه و تجویز پزشک یا دندانپزشک نیست.

پاسخ کوتاه: آفت معمولی دهان در ۷ تا ۱۴ روز خودبه‌خود خوب می‌شود و درمان‌ها فقط درد را کم می‌کنند و بهبود را کمی سریع‌تر می‌کنند. شست‌وشو با آب‌نمک یا جوش شیرین، ژل‌های بی‌حس‌کننده و محافظ، و دهان‌شویه کلرهگزیدین ساده‌ترین گزینه‌ها هستند. آفت عفونت باکتریایی نیست؛ بنابراین آنتی‌بیوتیک خوراکی مثل آموکسی‌سیلین برای آن کاربردی ندارد و داروهایی مثل دهان‌شویه تتراسایکلین یا کورتون موضعی فقط باید با تجویز دندانپزشک یا پزشک استفاده شوند.

جزئیات انجام این درمان در کلینیک، از معاینه تا مراقبت‌های بعد از آن، در صفحه درمان‌های عمومی و ترمیمی دندان آمده است.

اگر می‌خواهید بدانید آفت دقیقاً چیست و چرا مدام برمی‌گردد، مقاله‌ی آفت دهان چیست؟ را بخوانید. برای مقایسه آفت با تبخال، برفک و سایر مشکلات دهان هم به ۸ مورد از شایع‌ترین انواع زخم و بیماری‌های دهان و لثه سر بزنید. این مقاله فقط درباره‌ی یک پرسش است: چطور درد آفت را کم کنیم و چه چیزهایی را نباید مصرف کنیم.

دلایل بروز آفت دهان چیست؟

علت قطعی آفت هنوز مشخص نیست و منابع پزشکی آن را یک واکنش التهابی و ایمنی در مخاط دهان می‌دانند، نه عفونت. محرک‌های شناخته‌شده عبارت‌اند از: گاز گرفتن لب یا گونه و مسواک زدن خشن، استرس، کمبود آهن، فولات، ویتامین B12 یا روی، تغییرات هورمونی، حساسیت به برخی غذاها (به‌ویژه غذاهای تند و اسیدی) و در برخی افراد، خمیردندان‌های حاوی سدیم لوریل سولفات (SLS). آفت مسری نیست و با تبخال، که ویروسی است و بیشتر روی پوست لب می‌زند، فرق دارد.

برای درمان آفت دهان در خانه چه کنیم؟ ۶ روش ساده

روش‌های خانگی آفت را «درمان» نمی‌کنند؛ هدف آن‌ها کم کردن درد، تمیز نگه داشتن زخم و جلوگیری از تحریک بیشتر است تا بدن در همان ۱ تا ۲ هفته کار خودش را انجام دهد. شواهد علمی برای بعضی از این روش‌ها محدود است و این را کنار هر مورد نوشته‌ایم.

۱. شست‌وشو با آب‌نمک ولرم

ساده‌ترین و کم‌خطرترین روش است و Mayo Clinic هم آن را در کنار جوش شیرین توصیه می‌کند. کمی نمک را در یک لیوان آب ولرم حل کنید، چند ثانیه در دهان بچرخانید و بیرون بریزید. ممکن است در لحظه کمی بسوزد، اما زخم را تمیز نگه می‌دارد. کودکان فقط اگر می‌توانند محلول را بیرون بریزند و قورت ندهند از این روش استفاده کنند.

۲. دهان‌شویه‌ی جوش شیرین

جوش شیرین حل‌شده در آب ولرم محیط دهان را کمتر اسیدی می‌کند و می‌تواند سوزش را کم کند. مثل آب‌نمک فقط برای شست‌وشو است و نباید قورت داده شود. جوش شیرین آفت را فوری از بین نمی‌برد؛ فقط تسکین موقت می‌دهد.

۳. عسل روی زخم

چند مطالعه‌ی کوچک نشان داده‌اند مالیدن عسل روی آفت ممکن است درد و اندازه‌ی زخم را کمتر کند، اما این شواهد هنوز محدود است. عسل را به هیچ عنوان به نوزادان زیر یک سال ندهید.

۴. ژل آلوئه‌ورا

در برخی مطالعات کوچک، ژل آلوئه‌ورا درد آفت را کاهش داده است. ژل‌های دارویی آماده تمیزتر و یکنواخت‌تر از ژل تازه‌ی برگ هستند. اگر پس از مصرف، سوزش یا قرمزی بیشتر شد، آن را کنار بگذارید.

۵. سرما، غذای نرم و دوری از محرک‌ها

نوشیدنی خنک یا تکه‌ای یخ که آرام در دهان آب شود درد را کم می‌کند. تا بهبود زخم، غذاهای نرم و ملایم مثل سوپ، ماست ساده، پوره و برنج نرم بخورید و از مسواک نرم استفاده کنید. نکته‌ی مهم این است که غذاهای ترش و اسیدی مثل آبلیمو، مرکبات، رب انار، ترشی و گوجه، و همچنین غذاهای تند و شور، معمولاً سوزش آفت را بیشتر می‌کنند و بهتر است تا بهبود کامل کنار گذاشته شوند.

۶. دم‌کرده‌ی بابونه و ماست پروبیوتیک

شست‌وشوی دهان با دم‌کرده‌ی ولرم بابونه و خوردن ماست پروبیوتیک روش‌های رایج و کم‌خطری هستند، اما شواهد علمی برای اثر آن‌ها بر آفت ضعیف است. اگر به شما کمک می‌کنند، مشکلی ندارند؛ فقط انتظار معجزه نداشته باشید و درمان‌های بالا را جایگزین معاینه نکنید.

درمان دارویی آفت دهان: ۴ گزینه‌ای که دندانپزشک بررسی می‌کند

اگر درد آفت زیاد است یا آفت‌ها مدام برمی‌گردند، داروهای موضعی مؤثرتر از روش‌های خانگی هستند. انتخاب دارو به نوع آفت، سن، بارداری و بیماری‌های زمینه‌ای بستگی دارد؛ به همین دلیل در این مقاله دوز دارو نمی‌نویسیم و توصیه می‌کنیم قبل از مصرف هر دارو با دندانپزشک، پزشک یا داروساز مشورت کنید.

۷. ژل‌های بی‌حس‌کننده و محافظ موضعی

ژل‌ها و خمیرهای دهانی که بی‌حس‌کننده‌ی موضعی دارند یا روی زخم یک لایه‌ی محافظ می‌سازند، درد هنگام غذا خوردن را کم می‌کنند. بسیاری از این محصولات بدون نسخه در داروخانه موجودند، اما ژل‌های حاوی بنزوکائین نباید برای کودکان زیر ۲ سال استفاده شوند. برای کودکان کوچک‌تر حتماً با پزشک اطفال یا داروساز مشورت کنید.

۸. دهان‌شویه کلرهگزیدین

طبق مرجع StatPearls، دهان‌شویه‌ی ضدباکتری کلرهگزیدین در کنار کورتون موضعی از درمان‌های خط اول آفت است و به تمیز ماندن زخم و کاهش درد کمک می‌کند. مصرف طولانی آن ممکن است باعث تغییر رنگ موقت دندان و تغییر حس چشایی شود، پس مدت مصرف را با دندانپزشک هماهنگ کنید.

۹. کورتیکواستروئید موضعی (فقط با تجویز)

خمیرها، ژل‌ها یا دهان‌شویه‌های حاوی کورتون موضعی، مثل خمیر دهانی تریامسینولون، در منابع مرجع از مؤثرترین درمان‌های آفت هستند و التهاب و طول دوره‌ی زخم را کم می‌کنند. این داروها باید پس از معاینه و با تجویز دندانپزشک یا پزشک مصرف شوند، چون تشخیص درست زخم (آفت، تبخال، برفک یا ضایعه‌ی دیگر) پیش از شروع کورتون اهمیت دارد.

۱۰. دهان‌شویه‌های ترکیبی و دهان‌شویه تتراسایکلین (فقط با تجویز)

برای آفت‌های پردرد یا متعدد، گاهی دندانپزشک یا پزشک دهان‌شویه‌ای تجویز می‌کند که به‌صورت موضعی در دهان چرخانده و بیرون ریخته می‌شود؛ مثلاً دهان‌شویه‌ی تتراسایکلین یا داکسی‌سایکلین، یا ترکیب‌هایی که دیفن‌هیدرامین دارند. در ادامه توضیح داده‌ایم چرا این داروها را نباید خودسرانه و به شکل خوراکی مصرف کرد.

آیا برای آفت دهان آنتی‌بیوتیک لازم است؟

خیر. آفت دهان عفونت باکتریایی نیست و آنتی‌بیوتیک خوراکی در فهرست درمان‌های خط اول آن قرار ندارد (StatPearls، Mayo Clinic). مصرف خودسرانه‌ی آنتی‌بیوتیک آفت را زودتر خوب نمی‌کند، اما می‌تواند عوارض گوارشی، حساسیت دارویی، برفک دهان و مقاومت میکروبی ایجاد کند.

درمان آفت دهان با آموکسی سیلین: آیا مؤثر است؟

آموکسی‌سیلین برای عفونت‌های باکتریایی مثل عفونت دندان یا گلودرد چرکی تجویز می‌شود و هیچ نقشی در درمان آفت معمولی ندارد. اگر پزشک برای مشکل دیگری آموکسی‌سیلین تجویز کرده و هم‌زمان آفت دارید، دارو را طبق نسخه ادامه دهید، اما برای آفت به‌تنهایی آن را مصرف نکنید.

به‌جای آنتی‌بیوتیک چه کنیم؟ اگر دنبال درمان سریع آفت هستید، به‌جای آموکسی‌سیلین این سه قدم را امتحان کنید: شست‌وشو با آب‌نمک ولرم یا جوش شیرین، استفاده از ژل بی‌حس‌کننده یا محافظ موضعی پیش از غذا، و اگر درد شدید است یا آفت بیش از دو هفته مانده، مراجعه به دندانپزشک برای تجویز کورتون موضعی یا دهان‌شویه‌ی مناسب.

کپسول تتراسایکلین برای آفت دهان: آنچه باید بدانید

در برخی منابع مرجع، دهان‌شویه‌ی تتراسایکلین یا داکسی‌سایکلین به‌عنوان یکی از گزینه‌های درمان موضعی آفت آمده و چند مطالعه‌ی کوچک کاهش درد و مدت زخم را با آن گزارش کرده‌اند. اما سه نکته‌ی مهم وجود دارد:

• شکل مصرف موضعی است، نه خوراکی. کاربرد مطالعه‌شده، شست‌وشوی دهان است؛ بلعیدن کپسول تتراسایکلین برای آفت توصیه نمی‌شود.
• داروی نسخه‌ای است. نوع، مقدار و مدت مصرف را فقط دندانپزشک یا پزشک پس از معاینه تعیین می‌کند.
• برای همه مناسب نیست. داروهای خانواده‌ی تتراسایکلین می‌توانند باعث تغییر رنگ دائمی دندان در کودکان زیر ۸ سال شوند و در دوران بارداری و شیردهی هم معمولاً تجویز نمی‌شوند.

ترکیب تتراسایکلین و دیفن‌هیدرامین برای آفت

دهان‌شویه‌های ترکیبی که دیفن‌هیدرامین، یک ماده‌ی بی‌حس‌کننده یا ضدحساسیت و گاهی تتراسایکلین یا کورتون دارند، در برخی مطب‌ها برای آفت‌های پردرد تجویز می‌شوند. شواهد علمی برای این ترکیب‌ها محدود است و ساختن آن در خانه با مخلوط کردن شربت و کپسول توصیه نمی‌شود، چون مقدار هر جزء کنترل‌شده نیست. شربت دیفن‌هیدرامین آفت را درمان نمی‌کند و مصرف خوراکی آن به‌ویژه در کودکان باید فقط با نظر پزشک باشد.

درمان آفت دهان کودکان

آفت در کودکان و نوجوانان شایع است و معمولاً مثل بزرگسالان ظرف ۱ تا ۲ هفته خوب می‌شود. برای کودک بیشتر به این نکات توجه کنید:

• مایعات کافی و غذای نرم، خنک و غیرترش بدهید تا کودک کم‌آب نشود.
• آب‌نمک فقط برای کودکی مناسب است که بتواند محلول را بیرون بریزد.
• ژل‌های حاوی بنزوکائین را برای کودک زیر ۲ سال استفاده نکنید و هیچ آنتی‌بیوتیکی، از جمله تتراسایکلین، بدون تجویز به کودک ندهید.
• اگر کودک تب دارد، چیزی نمی‌خورد و نمی‌نوشد، زخم‌های زیادی در دهان و روی لثه‌هایش دیده می‌شود یا تب‌ها هر چند هفته تکرار می‌شوند، او را نزد پزشک اطفال ببرید؛ زخم‌های دهان کودکان گاهی ویروسی‌اند و آفت نیستند.

چه زمانی برای آفت باید به دندانپزشک مراجعه کرد؟

طبق توصیه‌ی Mayo Clinic و Cleveland Clinic، اگر یکی از موارد زیر را دارید منتظر بهبود خودبه‌خود نمانید و وقت معاینه بگیرید:

• زخم بیش از دو هفته مانده و کوچک نشده است
• زخم بزرگ‌تر از یک سانتی‌متر است یا زخم‌ها زیاد و به هم پیوسته‌اند
• آفت سالی دو تا سه بار یا بیشتر برمی‌گردد
• درد با روش‌های معمول کنترل نمی‌شود یا خوردن و نوشیدن را مختل کرده است
• تب بالا، بی‌حالی شدید یا زخم در نقاط دیگر بدن همراه آفت دارید
• زخم سفت است، خونریزی دارد، درد ندارد اما از بین نمی‌رود، یا با بی‌حسی همراه است

دندانپزشک ابتدا مطمئن می‌شود زخم واقعاً آفت است، بعد دنبال محرک‌های موضعی مثل لبه‌ی تیز دندان، ترمیم یا پروتز می‌گردد و در صورت نیاز داروی مناسب تجویز می‌کند یا شما را برای آزمایش خون (مثل CBC، فریتین، B12 و فولات) معرفی می‌کند. برای اطلاع از هزینه‌ها می‌توانید صفحه‌ی تعرفه خدمات دندانپزشکی را ببینید و برای رزرو وقت از صفحه‌ی تماس با ما اقدام کنید.

چطور از برگشتن آفت پیشگیری کنیم؟

• با مسواک نرم و آرام مسواک بزنید و لبه‌های تیز دندان یا پروتز را به دندانپزشک نشان دهید.
• اگر با خمیردندان خاصی آفت می‌زنید، خمیردندان بدون SLS را امتحان کنید. راهنمای انتخاب را در مقاله‌ی بهترین خمیردندان ببینید.
• غذاهایی را که بعد از خوردنشان آفت می‌زنید یادداشت کنید و کنار بگذارید.
• اگر آفت‌ها مکررند، به‌جای مصرف خودسرانه‌ی مکمل، ابتدا آزمایش کمبود آهن، B12 و فولات بدهید.
• استرس و کم‌خوابی را جدی بگیرید؛ هر دو از محرک‌های شناخته‌شده‌ی آفت هستند.

سوالات متداول درباره درمان آفت دهان

منابع

• «آفت دهان راجعه (Recurrent Aphthous Stomatitis)» – StatPearls، کتابخانه ملی پزشکی آمریکا
• «زخم آفت دهان (Canker sore)؛ علائم، علل و درمان» – مایو کلینیک
• «آفت دهان؛ علل، علائم و درمان» – کلیولند کلینیک
• «تبخال و آفت دهان» – مؤسسه ملی تحقیقات دندان و جمجمه‌ی صورت آمریکا (NIDCR)
• «مروری بر آفت دهان راجعه» – مجله‌ی درماتولوژی بالینی و زیبایی (JCAD)، ۲۰۱۷

آخرین بازبینی منابع: ۲۳ مهر ۱۴۰۵. این مطلب جنبه‌ی آموزشی دارد و جایگزین معاینه و مشاوره با دندانپزشک نیست.